Co to jest rafa?

Słowo "rafa" oznacza podwodną skałę lub grzbiet skalny zbudowany ze szkieletów organizmów morskich i sięgający najczęściej do samej powierzchni,. W przypadku tych najbardziej znanych - raf koralowych - skały zbudowane są z nawarstwionych przez tysiące lat wapiennych szkieletów koralowców madreporowych, zwanych również koralowcami kamiennymi.

Koralowce nie są jedynymi budowniczymi rafy. Szkielety martwych kolonii stanowią rusztowanie, które z czasem zostaje wypełnione wapiennymi okruchami muszli małży i ślimaków, skorupek i igieł jeżowców. Ten materiał jest cementowany wapiennymi wydzielinami glonów z grupy krasnorostów, które wytwarzają 50 - 80% wapiennej skały stanowiącej fundament rafy.

Często, składnikiem rafy są szkielety kolonijnych stułbiopławów - nakłótków (Millepora) lub muszle dużych małży, takich jak przydacznia. Z kolei ukwiały, gorgonie i pozostałe koralowce, które nie posiadają wapiennego szkieletu, nie uczestniczą w budowie rafy.
Wapienna skała nie jest monolitem. Ruchy dna morskiego, erozja i aktywność żywych organizmów powodują, że jest pełna zagłębień, szczelin, grot i tuneli zapewniających dogodne warunki życia różnorodnym organizmom zamieszkującym rafę.

Barwne ogrody koralowe wśród których wirują tysiące ryb, to żywy "naskórek" rafy koralowej. Krajobraz tworzą przyrośnięte do podłoża kolonie korali madreporowych przyjmujące kształty owalnych brył, rozgałęzionych krzewów czy poziomych talerzy, osiągając rozmiary od kilkunastu centymetrów do 2-3 metrów. Pośród nich rozwijają się korale miękkie, gąbki i stułbiopławy.

Budowa rafy uzależniona jest w dużym stopniu od charakteru dna morskiego. Na płyciznach dominują rozległe ogrody koralowe i pagórki rozdzielone łachami drobnego, białego piasku.
W miejscach, gdzie dno opada do większych głębokości, rafa ma charakter ściany lub stromego stoku, którego podstawa przechodzi w piaszczyste przedpole. W niektórych rejonach z piasku wyrastają w kierunku powierzchni koralowe kolumny i wieże - nazywane ergami.

Jak wygląda koralowiec?

Koralowce są zwierzętami o bardzo prostej budowie; nie mają głowy, narządów zmysłów, przewodu pokarmowego ani krwi. Polip koralowy, bo tak nazywa się pojedynczy osobnik tej grupy zwierząt, może być porównany do worka, w którego szczytowej części znajduje się otwór gębowy otoczony wieńcem czułków.

Koralowce są drapieżnikami. Każdy z czułków okalający otwór gębowy usiany jest komórkami parzydełkowymi, będącymi sprawną bronią o działaniu paraliżującym. Wystarczy najlżejsze muśnięcie powierzchni czułka, a pobudzone komórki parzydełkowe z piorunującą szybkością wstrzeliwują w ciało ofiary maleńkie groty, przez które przedostaje się zgromadzona w parzydełkach toksyna. Ofiarą pada najczęściej zooplankton, czyli drobne zwierzęta unoszące się w wodzie, ale niektóre gatunki koralowców zdolne są uśmiercić w ten sposób nawet ryby. Sparaliżowana ofiara przenoszona jest za pomocą czułków do otworu gębowego, a następnie do wnętrza workowatego ciała gdzie ulega strawieniu. Właśnie od tego sposobu zdobywania pokarmu pochodzi nazwa grupy "parzydełkowce" (dawniej jamochłony), do której zaliczamy wszystkie koralowce.

Fizyczny kontakt z koralowcami jest bolesny także dla człowieka. Poparzenie odczuwane jest jako silne, nieprzyjemne pieczenie połączone najczęściej z miejscową wysypką oraz, w dalszej kolejności, dotkliwym swędzeniem. Miejsce poparzenia należy jak najszybciej obficie zmoczyć octem winnym i przemywać ponownie kilka razy w ciągu doby. Nieleczone oparzenia goją się długo (nawet kilka tygodni).

Koralowa kolonia

Większość koralowców rafotwórczych to organizmy kolonijne. Polipy mają zdolność dzielenia się na osobniki potomne, które dobudowują wokół siebie nowe fragmenty wapiennego szkieletu. W zależności od sposobu podziału polipów, powstają kolonie z rozgałęzionymi gałązkami lub owalne bryły z bruzdami przypominającymi mózg. Przytwierdzona do podłoża kolonia jest wspólnym "domem" tysięcy polipów połączonych pomiędzy sobą tkanką powlekającą od zewnątrz cały szkielet. Zwierzęta nie tkwią w jego wnętrzu, ale w płytkich otworkach o średnicy 1-3mm (maksymalnie do 3cm) pokrywających jego powierzchnię. Istnieją również korale żyjące w pojedynkę i zachowujące zdolność przemieszczania się: takie jak ukwiały lub grzybinki (Fungia), których szkielet przypomina odwrócony kapelusz muchomora.
Pionowe rozmieszczenie korali madreporowych jest uzależnione od dostępu do światła słonecznego, dlatego rozwijają się one tylko do głębokości 50 metrów. Polipom - jako drapieżnikom - światło nie jest bezpośrednio potrzebne. Na jego niedostatek są jednak bardzo czułe jednokomórkowe, symbiotyczne glony zwane zooksantellami, które zamieszkują tkanki koralowców i mają istotny wpływ na tempo budowy szkieletu koralowca. Ich liczba może wynosić nawet 30 tyś. osobników w 1 mm 3 tkanki. To właśnie te mikroskopijne glony odpowiadają za barwy koralowych kolonii. Zdrowe kolonie są niebieskie, żółtozielone, czasem beżowe, fioletowe lub różowe. Kolonie chore lub umierające bledną w wyniku zaniku symbiotycznych glonów, a po pewnym czasie pozostaje tylko biały, wapienny szkielet wbudowywany sukcesywnie w wapienny monolit rafy. Na tym podłożu osiedlają się inne organizmy: glony, gąbki korale miękkie oraz rozwijają się nowe kolonie koralowców rafotwórczych zapewniających rozbudowę rafy. Rafa nie tylko rozrasta się, ale jest również niszczona przez przedstawicieli różnych grup zwierząt, które zjadają żywą tkankę koralową lub drążą korytarze w wapiennym szkielecie osłabiając jego odporność na ciosy zadawane przez morskie fale. W grupie niszczycieli znajdziemy odżywiające się koralowcami ryby, ślimaki, rozgwiazdy czy też osłabiające wapienne tworzywo: małże, gąbki i jeżowce.

Ochrona raf koralowych

Delikatny ekosystem rafy koralowej narażony jest na wiele niebezpieczeństw związanych z działalnością sił przyrody takich jak ataki huraganów, zmiany układu prądów morskich (efekt El Nino) a także gwałtowne zwiększenie populacji organizmów żerujących na koralowcach. We wczesnych latach 80- tych, drapieżne rozgwiazdy - korony cierniowe - zdewastowały Wielką Rafę Koralową u wybrzeży Australii .
Wszystko wskazuje również na to, że człowiek i jego działalność stanowi poważne zagrożenie dla raf. W niektórych regionach korale kamienne wykorzystuje się do budowy domów, a ogromne ilości szkieletów koralowych są masowo pozyskiwanym surowcem dla potrzeb przemysłu pamiątkarskiego. Katastrofalna w skutkach jest też barbarzyńska metoda połowu ryb na morzach koralowych - tak zwane głuszenie, czyli detonowanie materiałów wybuchowych pod wodą.Kolejnym źródłem zagrożeń jest turystyczna atrakcyjność raf koralowych. Rozwój nadmorskich kurortów powoduje wzrost zanieczyszczenia i zamulenia wód przybrzeżnych, które są zabójcze dla polipów. Nie bez znaczenia jest też wandalizm turystów, odrywających kawałki koralowca "na pamiątkę". Ocenia się, że ponad 10% raf koralowych na świecie zostało już bezpowrotnie zniszczonych, a w ciągu następnych 100 lat może ulec zagładzie kolejne 70%, dlatego też podejmowane są szerokie działania zmierzające do uratowania tych niezwykłych ekosystemów. Obecnie ponad 40 raf koralowych objętych jest ochroną rezerwatową, a wszystkie gatunki koralowców rafotwórczych chronione są przez Konwencję Waszyngtońską.

Ochrona rafy koralowej na terenie Egiptu jest jednym ze strategicznych zadań rządu i wielu organizacji pozarządowych rozumiejących, jak ważny jest dobry stan rafy dla wpływów do budżetu państwa. Ochroną obejmowane są coraz szersze połacie raf, a niektórym rejonom takim jak: Ras Mohammed czy Parki Morskie (Brothers Islands, Dedalus Reef, Zbarghad Island) przyznano status parków narodowych i otoczono specjalnym nadzorem.

Program ochrony polega na instalowaniu stałych punktów kotwiczenia dla łodzi nurkowych, monitorowaniu stanu rafy, kontroli ruchu nurkowego w rejonach chronionych oraz na szerokiej akcji promującej dbałość o sta
n rafy pośród turystów i nurków odwiedzających Egipt.

Poniżej kilka głównych zasad, których przestrzeganie zapewni bezpieczeństwo rafom koralowym:

• Nie dotykaj i nie łam korali
• Nie zabieraj żadnych - żywych lub martwych - fragmentów rafy (gałązek korala, muszli, fragmentów skały koralowej)
• Ne chodź po rafie i nie kotwicz na rafie.
• Nie dokarmiaj ryb zamieszkujących rafę
• Nie łów ryb na obszarach objętych ochroną
• Nie wrzucaj do wody żadnych śmieci i odpadków
• Wchodź do wody tylko z łodzi lub w oznakowanych miejscach niegrożących uszkodzeniem rafy
• Nurkując, zabieraj spod wody wyłącznie śmieci, a zostawiaj tylko pęcherzyki powietrza :)